2.
   2023
/   

(
 

  

)
 : 3     :100
:     -    ,          
                
  -
1.(a)       ,       : (i)  (ii)  (iii) 
()                
(c)   :


2.(a)    :


(i)

(ii)󰇛󰇜
(b)     :


  - 
3.(a)          :
2.

2029
3039
4049
5059
  
5
14
24
22

60-69
70-79
80-89
  
16
6
3
(b)                  , 
   
   2,400  :
 (₹100 )
10-20
20-30
3040
40-50
    
25
?
18
7
  - 
4.(a) 9            43  5  
   63        ,    : (i)    (ii) 10  
   
()       :
 
0-10
10-20
20-30
3040
40-50
  
5
7
15
25
8
5.               :
 
1
2
3
4
5
6
7
  
10
18
30
25
12
3
2
6.      ,    :

23
26
33
30
29
34
27
36
32
30
 
41
44
47
39
34
30
29
28
31
37
2.
  - 
7.                
          :

   

   
 
   

   
 
6.5
500
10.8
560

2.8
124
8.2
148

4.7
69
13.4
78

10.9
38
10.8
25
8.6
49
13.4
20
8.     ,      :
 
1
2
3
4
5
6
  ('000 )
200
220
260
?
350
430
2.
   2023
/   

(
 

  

)
 : 3     :100
:     -    ,          
                
  -
1.(a)       ,       : (i)  (ii)  (iii) 
()                
(c)   :


:1.(a)    ,  ,    
               
    :



      :
󷷑󷷒󷷓󷷔        
󷷑󷷒󷷓󷷔  
        
󷷑󷷒󷷓󷷔              
      
2.
(i) 
   
  -         
"  "   :
󷷑󷷒󷷓󷷔   '                
 :
     
    
10      

  '    { }    
:
A = {1, 2, 3, 4}
 = {, , }
    
        
󷄧󷄫  
      

:
32     
󷷑󷷒󷷓󷷔    
   =
󷄧󷄬 
     
:
2.
   = {a, e, i, o, u}
󷄧󷄭 
   
:
  = {1, 2, 3, 4, …}
󷄧󷄮  
        
:
A = {1,2,3}
 = {3,2,1}
A = B (  
)
󷄰󷄯
 A    B  ,  A, B   - 
:
= {1,2}
 = {1,2,3,4}
 .
  -  
        =    = 
(ii) 
2.
     :
A = {1,2,3}B = {4,5,6}
  
   A   B      
   
 A   B      (a,b)    ,  a  .
: A = {1,2,3}B = {2,4,6}
: “ 
  :
(1,2)
(2,4)
(3,6)
 A  B    
    
        
󷄧󷄫 
       
: A = {1,2,3}
: (1,1), (2,2), (3,3)
󷄧󷄬 
 (a,b)  ,  (b,a)   
2.
:  1, 2   ,  2, 1   
󷄧󷄭 
 (a,b)  (b,c)  ,  (a,c)   
:  A  B   ,  B C     A C   
󷄧󷄮  
   :



: "   "
  -  
   :

    
     
   ()    
(iii)  
         
   
          A      B    
 
 :
󷷑󷷒󷷓󷷔    
2.
   
A = {1,2,3}B = {2,4,6}
: f(x) = 2x
:
(1,2)
(2,4)
(3,6)
         
   
:(1,2)  (1,3)
  1    󽆱 

    
󷄧󷄫- 
-  - 
: f(x)=2x
󷄧󷄬- 
-      
: f(x)=x²
(-2)² = 42² = 4
󷄧󷄭 '
2.
        
: A={1,2,3}B={2,4,6}f(x)=2x
B     
󷄧󷄮 
B    
  -  
:
󷷑󷷒󷷓󷷔  
                
    
1.(b)      
    
   
  '   
      
  
 -
       
 
 y = f(x) :
   -    
- -    
2.
    
   :
󷷑󷷒󷷓󷷔    -:
f′(x) = 0
    = 0    ( )
 
f′(x)=0   , f″(x)   
 1: f″(x) < 0
    
󷷑󷷒󷷓󷷔  
 2: f″(x) > 0
    
󷷑󷷒󷷓󷷔-
 
    /-  :
f(x) = x²
 1:  f′(x) = 2x
 = 0:2x = 0x = 0
 2:  
f″(x) = 2
2 > 0 
󷷑󷷒󷷓󷷔- x=0
:
f(0)=0
2.
  -  = (0,0)
-   
  :
      
-  -
   /    :
     
 
1.(c)    
    :
lim(x→3) (x² − 9)/(x − 3)
 1:  
x=3 :
: 3² − 9 = 9 − 9 = 0
: 3 − 3 = 0
   :
0/0
   
  
 
 
 2:   
2.
x² − 9 = (x−3)(x+3)
     :
(x−3)(x+3)/(x−3)
  (x−3):
= x + 3
 3:  
:
lim(x→3) (x+3)
x=3   :
= 3+3= 6
󷄧󼿒  :
lim(x→3) (x² − 9)/(x − 3) = 6
2.(a)    :


(i)

(ii)󰇛󰇜
(b)     :


:  (a): 


                 
    '   ,             
  



2.
(i)

,    ,         :

 :
󰇛󰇜

     , 
        
 : 
     ,    󰇛󰇛󰇜󰇜
 : .    .something󰇜

󰇛something󰇜

 : .    
󰇛

󰇜
  :


󰇛󰇜

   "2"    "1/2"   :


󰇛󰇜

 
      :



! ,  ?       :      , 
     
(ii)󰇛󰇜
   ,      ,  
 : .    .
󰇛
something󰇜
󰇛something󰇜
 : .    .
󰇛

󰇜
 :


󰇛󰇜
󰇛󰇜
2.
:


󰇛󰇜
 !          
  
 
  ,  
 "-5" ,           
:             
  ():   


 
          -   ,    
     
     :        ,
        , 
       
()     
 1:  


:




    '    
 2:   
       = 0:


       :

󰇛
󰇜
󰇛󰇜󰇛
󰇜





 :
2.



   
 3:       

                (
)      ( )

   :
':
󰇛󰇜
         -
':

           
 4:    

 -values      :
':
󰇛󰇜
󰇛󰇜
󰇛󰇜

  -  
':

2.
  (27) :







      


 
   

  : " ,        
?" ,  
:
         /    
           (  
 )
            
 '   
      
         
  
      
 
         

       /-      ,
            
 -     
  
  - 
3.(a)          :

2029
3039
4049
5059
  
5
14
24
22
2.

60-69
70-79
80-89
  
16
6
3
:
 (   )
  
2029
5
3039
14
4049
24
5059
22
6069
16
7079
6
8089
3
  :
5  20-29   
14  30-39   
24  40-49   

     , 
         
  , 
      
󷘹󷘴󷘵󷘶󷘷󷘸 1:   (   ) 

        (  20-29), 
    :
Midpoint
Lower limit + Upper limit
  :
 
  (x)
20–29 → (20+29)/2 = 24.5
30–39 → 34.5
40–49 → 44.5
50–59 → 54.5
60–69 → 64.5
70–79 → 74.5
80–89 → 84.5
2.
󷘹󷘴󷘵󷘶󷘷󷘸 2:     
     , 
    
 :
 (f)
  (x)

fx²
     
 



fx²
2029
5
24.5
122.5
600.25
3001.25
3039
14
34.5
483
1190.25
16663.5
4049
24
44.5
1068
1980.25
47526
5059
22
54.5
1199
2970.25
65345.5
6069
16
64.5
1032
4160.25
66564
7079
6
74.5
447
5550.25
33301.5
8089
3
84.5
253.5
7140.25
21420.75
󷘹󷘴󷘵󷘶󷘷󷘸 3:  
  :




󷄧󼿒 4:    
     :





 ≈ 51.17
2.
󷈷󷈸󷈹󷈺󷈻󷈼   ?
         51  -  
   40-
59  - ,     
 
󷘹󷘴󷘵󷘶󷘷󷘸 5:     
   :


󰇛󰇜
  :





 :
󰇛
󰇜

:



  ≈ 14.21
󷈷󷈸󷈹󷈺󷈻󷈼  
󷄧󼿒 = 51.17
󷄧󼿒  = 14.21
󹵍󹵉󹵎󹵏󹵐  (    )
2.
       :
  ≈ 51
  ≈ 14
   :
󷷑󷷒󷷓󷷔      

   :
 and 
       40-69   
     -    
󷖤󷖥󷖦      
   :
󷷑󷷒󷷓󷷔"   "
     :
󷷑󷷒󷷓󷷔"     "
 SD →     SD →   
 SD ≈ 14 →   
󼩏󼩐󼩑        
  :
󷄧󷄫  2    󷄧󷄭 = / 󷄧󷄮SD
:
2.


󽆐󽆑󽆒󽆓󽆔󽆕 
:





 :


󰇛󰇜


󽇐
 ,         , 
   
 51 ,         -   14  
 
                   -
    -           , 
  40  69   
 
(b)                  , 
   
   2,400  :
 (₹100 )
10-20
20-30
3040
40-50
    
25
?
18
7
:              ( 
0-10, 10-20, )    ,     
    
2.
  
     (20-30     )  
       , 
   ₹2,400 
   :
 (₹100 )
0-10
10-20
20-30
3040
40-50
  
5
25
?
18
7
 1:  
                 ,

     
 - 
       
  
    
       
  
        :
Median
󰇭
󰇮
:
=     
=   (   )
=      
=    
=   (  )
 2:      
       ₹2,400      "₹100 "  
    :
0–10    ₹0–₹1,000
10–20    ₹1,000–₹2,000
20–30    ₹2,000–₹3,000
30–40    ₹3,000–₹4,000
40–50    ₹4,000–₹5,000
  ₹2,400 20-30         
 3:    
2.
   :
(20-30    ,  )
( , 
 2030    ₹2000–₹3000)
(   ,       )
(   )
(     )
 2400       :

󰇭

󰇮

 4:    
   2000 :

󰇭

󰇮

  1000  :


 5:      
 , . :



  :



 :

2.
 6:  
 :


     :

  :



 7:  
   25 
         :
 (₹100 )
10-20
20-30
3040
40-50
  
25
25
18
7
   
     
      
   
            ₹1,000  

 ,  ₹1,000–₹2,000  ,      
    
   
 ,   (₹2,000–₹3,000)       
   -     - ₹2,400 
   ₹2,000–₹3,000 
     
           ₹2,400
           
      :       ,    
           ₹2,400 '  
 
   
     
   :
          
2.
 
  '  ,         
 ""  ,      
    ,           
 
          -       
 
  
              
   
     : , , ,  
" "        
    ,    
              
  - 
4.(a) 9            43  5  
   63        ,    : (i)    (ii) 10  
   
: 1      
   ,     :
  
Mean
Sum of observations
Number of observations
 ,
Sum Mean
    (   )

2.

= ..
=   
= 

=     

         
 2 9    
 :  = 43 = 9
 ,
Sum of 9 items 

    ,     = 387
 3 
   

 = 63
    :

    = 10
 4   
New mean



󷄧󼿒  = 45
2.
     (63)    43 → 45       
 : 
      
 5 9       

SD   :

 : SD = 5 →  =  = 43n = 9

 ,



  :


 ,



   1849 :




9   :



  9      = 16866
2.
 6 
  

 = 63


   :

 10  :


 7    
 :


 : n = 10  = 45    = 20835
 ,






󷄧󼿒 SD ≈ 7.65
  
2.
(i)    = 45
(ii)     ≈ 7.65
 
           :
    
       
 
  :
43 → 45   
SD 5 → 7.65  
         
()       :
 
0-10
10-20
20-30
3040
40-50
  
5
7
15
25
8
: 1:     
  ,      :
GM antilog

:
=  (     )
=     -
=   (   )
   :
1.      
2.      
3.      
4.   
2.
5.     
6. GM   
 2:    
  , -         
0–10 →   = 5
10–20 →   = 15
20–30 →   = 25
30–40 →   = 35
40–50 →   = 45
    : 5, 15, 25, 35, 45
 3:    
        :
 
  (x)
   (f)
 (x) ()
(x)
0-10
5
5
0.6990
.
10-20
15
7
1.1761
8.2327
20-30
25
15
1.3979
20.9685
3040
35
25
1.5441
38.6025
40-50
45
8
1.6532
13.2256
 4:   (x) 
 
 󰇛󰇜
 5:     




  :
GM antilog󰇛󰇜

    :

GM 
 6:  
2.
     :
GM 
5.             :
 
1
2
3
4
5
6
7
  
10
18
30
25
12
3
2
:󹵍󹵉󹵎󹵏󹵐  
  (x)
1
2
3
4
5
6
7
 (f)
10
18
30
25
12
3
2
     
󼪔󼪕󼪖󼪗󼪘󼪙   
     :
Sk
Mean Mode
Standard Deviation
      :
1. 
2. 
3.  
   -    ' 
󽆛󽆜󽆝󽆞󽆟 1:  
:


2.
  :



1
10
10
2
18
36
3
30
90
4
25
100
5
12
60
6
3
18
7
2
14
 :


 :



󷄧󼿒 = 3.28
󽆛󽆜󽆝󽆞󽆟 2:  
 =      
 :
10, 18, 30, 25, 12, 3, 2
x = 3      = 30
󷄧󼿒 = 3
󽆛󽆜󽆝󽆞󽆟 3:   
:
2.
󰇛󰇜


 = 3.28  
  :


x−3.28
(x−3.28)²
f(x−3.28)²
1
10
−2.28
5.1984
51.984
2
18
−1.28
1.6384
29.491
3
30
−0.28
0.0784
2.352
4
25
0.72
0.5184
12.96
5
12
1.72
2.9584
35.501
6
3
2.72
.
22.195
7
2
.
13.8384
27.677
     :
󰇛󰇜
 (approx)
   100   :


 (approx)
󷄧󼿒  = 1.35
󽆛󽆜󽆝󽆞󽆟 4:   's 
:
Sk
Mean Mode
 :
Sk




 (approx)
2.
󷄧󼿒  
Karl Pearson’s coefficient of skewness 
󷘹󷘴󷘵󷘶󷘷󷘸 (    )

   :
󷷑󷷒󷷓󷷔   '   
󷷑󷷒󷷓󷷔    
󷷑󷷒󷷓󷷔 > 
       (4-7 )   
󷇍󷇎󷇏󷇐󷇑󷇒 
   100  1  7       
    3  4      6  7  
 
     3 → 3.28      
6.      ,    :

23
26
33
30
29
34
27
36
32
30
 
41
44
47
39
34
30
29
28
31
37
: 1:  
             
,   (    )  (    )  
 
 :
1. ''   :
2.
2. ''   :
  
            
 2:  
 , , , ,          


 
²
XYName
23
41
529
1681
943
26
44
676
1936
1144
33
47
1089
2209
1551
30
39
900
1521
1170
29
34
841
1156
986
34
30
1156
900
1020
27
29
729
841
783
36
28
1296
784
1008
32
31
1024
961
992
30
37
900
1369
1110
  :







 3: X  Y   








    , .
 4:   
:




󰇛
󰇜
 :
2.





󰇛
󰇜








 5: X  Y  
 :

󰇛
󰇜
󰇛󰇜
 :


  on    :

 6:   
:




󰇛
󰇜












 7: Y  X  
 :

󰇛
󰇜
󰇛󰇜
 :
2.


  on    :

 8:  
   :
1. ''   :

2. ''   :

  - 
7.                
          :

   

   
 
   

   
 
6.5
500
10.8
560

2.8
124
8.2
148

4.7
69
13.4
78

10.9
38
10.8
25
8.6
49
13.4
20
:󷈷󷈸󷈹󷈺󷈻󷈼     ?
         ,       
    
     :
     (L)-     
2.
     (P)-      
            :
󷷑󷷒󷷓󷷔      
Fisher Price Index

     ,      
󼫹󼫺 1:  -  




6.5
500
10.8
560

2.8
124
8.2
148

4.7
69
13.4
78

10.9
38
10.8
25
8.6
49
13.4
20

p₀ =  
q₀ =  
p₁ =  
q₁ =  
󽆛󽆜󽆝󽆞󽆟 2: 
      
 :
  
p₀q₀ = 6.5×500 = 3250
p₁q₀ = 10.8×500 = 5400
p₀q₁ = 6.5×560 = 3640
p₁q₁ = 10.8×560 = 6048

2.
p₀q₀ = 2.8×124 = 347.2
p₁q₀ = 8.2×124 = 1016.8
p₀q₁ = 2.8×148 = 414.4
p₁q₁ = 8.2×148 = 1213.6

p₀q₀ = 4.7×69 = 324.3
p₁q₀ = 13.4×69 = 924.6
p₀q₁ = 4.7×78 = 366.6
p₁q₁ = 13.4×78 = 1045.2

p₀q₀ = 10.9×38 = 414.2
p₁q₀ = 10.8×38 = 410.4
p₀q₁ = 10.9×25 = 272.5
p₁q₁ = 10.8×25 = 270
p₀q₀ = 8.6×49 = 421.4
p₁q₀ = 13.4×49 = 656.6
p₀q₁ = 8.6×20 = 172
p₁q₁ = 13.4×20 = 268
󹵍󹵉󹵎󹵏󹵐 3:   








󹵈󹵉󹵊 4:       
    






2.
    






󽇐 5: '  



󷄧󼿒'    = 179.24
:
󷷑󷷒󷷓󷷔         79.24%    
󷄧󹹯󹹰 6:       
     '    :


      , 
:










 :


2.
      
󷄧󹹨󹹩 7:   
   :
Price Index Quantity Index Value Index
 :





   :










     

    
󷘹󷘴󷘵󷘶󷘷󷘸  
     = 179.24

:


    
2.
   
 ,              
  
8.     ,      :
 
1
2
3
4
5
6
  ('000 )
200
220
260
?
350
430
:
 
1
2
3
4
5
6
 ('000 )
200
220
260
?
350
430
         
 1:  
                 
 
           : 
   
  ,   
           
,        
    
   
    ( 1, 2, 3, …)
 2:         
  :

󰇛󰇜

󰇛󰇜󰇛󰇜

:
=   ( 1 ')

=    
  ( 4)
=   ( 1)
=    (, 1 )

= 
2.
 3:     
 --   
 
  (y)
Δy
Δ²y
Δ³y
Δ⁴y
1
200
20
20
-10
70
2
220
40
10
60
3
260
?
?
4
?
?
5
350
80
6
430
,    :
 1   2 : Δy = 220 - 200 = 20
 2   3 : Δy = 260 - 220 = 40
 3   5  (
  4  , 
     ): Δy = 350 -
260 = 90
 5   6 : Δy = 430 - 350 = 80
   : 20, 40, 90, 80
  :
40 - 20 = 20
90 - 40 = 50
80 - 90 = -10
  : 20, 50, -10
 :
50 - 20 = 30
-10 - 50 = -60
  : 30, -60
 :
-60 - 30 = -90
 4:     
      :
, ,

2.


 :
󰇛󰇜󰇛󰇜
󰇛󰇜
󰇛󰇜
󰇛󰇜󰇛󰇜
󰇛󰇜
󰇛󰇜󰇛󰇜󰇛󰇜

󰇛󰇜
    :
 : 200
 : 3 × 20 = 60
 : (3 × 2 / 2) × 20 = 3 × 20 = 60
 : (3 × 2 × 1 / 6) × 30 = 1 × 30 = 30
      (×0  )
 :

 5:  
 4     :
Production 󰇛󰇜
"                 
 
          ,         
 "